| Dane | |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Aleksander Jagiellończyk |
| Urodzenie | 5 sierpnia 1461, Kraków |
| Śmierć | 19 sierpnia 1506, Wilno |
| Rodzice | Kazimierz IV Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka |
| Funkcje | |
| Wielki książę litewski | od 20 lipca 1492 |
| Król Polski | od 1501 (koronacja 12 grudnia 1501) |
| Życie prywatne | |
| Małżeństwo | Helena, córka Iwana III Moskiewskiego (ślub 18 lutego 1495) |
Aleksander Jagiellończyk objął rządy na Litwie po śmierci ojca w 1492 roku i prowadził tam samodzielną politykę z wykorzystaniem litewskich doradców. Po śmierci brata Jana Olbrachta został wybrany na króla Polski i został koronowany 12 grudnia 1501.
Jak objął władzę na Litwie i jakie prowadził rządy?
Aleksander, czwarty syn Kazimierza IV i Elżbiety Habsburżanki, od 20 lipca 1492 r. sprawował urząd wielkiego księcia litewskiego. Zapewnił Wielkiemu Księstwu samodzielność w polityce zagranicznej i korzystał z pomocy litewskich doradców. Mówił po litewsku i był ostatnim wielkim księciem, który znał ten język.
Jakie konflikty toczył z Moskwą?
W latach 1492–1494 stoczył wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim, w wyniku której Litwa straciła Wiaźmę i część Księstw Wierchowskich. W 1495 roku zawarł małżeństwo z Heleną, córką Iwana III, w nadziei na poprawę stosunków z Moskwą. Konflikt odnowił się w 1500 roku, a 28 marca 1503 roku podpisał sześcioletni rozejm, na mocy którego około jedna trzecia terytorium Wielkiego Księstwa Litewskiego znalazła się pod okupacją moskiewską.
Jak wyglądało jego panowanie jako króla Polski?
Po śmierci Jana Olbrachta Aleksander został 3 października 1501 wybrany na następcę przez sejm obradujący w Piotrkowie i przybył do Krakowa w celu koronacji. Koronowano go 12 grudnia 1501 na Wawelu; żona nie została koronowana z powodu wyznania prawosławnego, przeciwnego stanowisku części biskupów. Przyjął akty ustrojowe ograniczające jego prerogatywy, w tym zrzeczenie się praw dziedzicznych do Litwy i przywilej przyznający znaczną rolę senatowi w kraju (unia mielnicka i przywilej mielnicki, 1501).
W 1504 roku szlachta na sejmie w Radomiu uchwaliła ustawy ograniczające łączenie wysokich urzędów i rozdawnictwo dóbr królewskich. W tym samym roku Aleksander odwiedził Gdańsk, potwierdził jego przywileje i rozwiązał kwestie handlowe. Niedostateczne środki skarbowe utrudniły odparcie najazdów tatarskich i wołoskich.
Co przyniosła konstytucja Nihil novi?
W 1505 roku sejm w Radomiu uchwalił konstytucję Nihil novi, zgodnie z którą król nie mógł w sprawach praw i przywilejów decydować bez zgody izby poselskiej i senatu. Na tym sejmie zatwierdzono też „Statut Łaskiego”, zbiór przywilejów szlacheckich, kościelnych i praw miejskich spisany przez kanclerza Jana Łaskiego.
Jak wyglądało życie prywatne i jakie fundacje artystyczne pozostawił?
Aleksander zawarł w 1495 roku małżeństwo z Heleną Moskiewską; związek uważano za udany, choć Helena nie zmieniła wyznania i miała napięte stosunki z teściową oraz z polskimi elitami możnowładczymi i kościelnymi. Biskupi sprzeciwili się jej koronacji z powodu prawosławia.
W 1504 roku rozpoczęto budowę renesansowego pałacu na Wawelu; w czasie życia króla wzniesiono skrzydło północno-zachodnie, a dalsze prace kontynuował jego brat Zygmunt I Stary. Na Litwie był fundatorem dzieł późnogotyckich, w tym kompleksu klasztornego bernardynów w Wilnie i kościoła św. Anny; przypisuje się mu także fundacje obronnych cerkwi w Małomożejkowie i Synkowiczach.
