Wawel leży na Pomoście Krakowskim i wznosi się na wysokość około 228 m n.p.m.. Wzgórze zbudowane jest z górnojurajskich wapieni wieku oksfordzkiego, mających około 161–155 mln lat, i ma charakter zrębu tektonicznego. Na jego terenie znajdują się dwa główne zespoły zabytkowe: Zamek Królewski oraz bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława.
Gdzie i z czego powstało wzgórze?
Wawel uformował się jako struktura tektoniczna w miocenie na podłożu z wapieni oksfordzkich. Skały te mają genezę jurajską i decydują o krasowym charakterze wzgórza, co tłumaczy obecność licznych jaskiń, na przykład Smoczej Jamy. Do 1954 roku Wawel był wyodrębnioną częścią miasta, funkcjonującą jako dawna dzielnica II Zamek.
Co znajduje się na Wawelu?
Na wzgórzu stoją dwa zabytkowe zespoły budowlane. Pierwszy to Zamek Królewski na Wawelu, będący rezydencją władców i miejscem ważnych przebudów na przestrzeni wieków. Drugi to bazylika archikatedralna św. Stanisława i św. Wacława, będąca nekropolią królewską i siedzibą biskupów. Częścią kompleksu są także fortyfikacje oraz relikty rozmaitych budowli pochodzących z różnych epok.
Historia Wawelu do połowy XI wieku
Ślady osadnictwa na Wawelu sięgają środkowego paleolitu, około 100 tys. lat p.n.e. W średniowieczu wzgórze stało się jednym z ośrodków władzy plemienia Wiślan. W źródłach kronikarskich pojawiają się legendy o władcach Krak i Wanda związane z początkiem grodu krakowskiego. W X wieku ziemie Wiślan weszły w skład twórczego się państwa polskiego, a w 1000 roku utworzono biskupstwo krakowskie, co poprzedziło budowę katedry jako siedziby biskupa.
Romanizm i wczesne budowle
Pod koniec XI wieku rozpoczęto budowę drugiej katedry, nazwaną "Hermanowską", której konsekracja nastąpiła w 1142 roku. Z tego okresu zachowały się elementy konstrukcyjne, takie jak dolna część Wieży Wikaryjskiej oraz krypta św. Leonarda. Na wzgórzu istniały też inne budowle sakralne i pałacowe, zarówno drewniane, jak i kamienne.
Pozostałości przedromańskich i romańskich budowli obejmują między innymi:
- Rotundę Najświętszej Marii Panny, prawdopodobnie z przełomu X i XI wieku
- Kościół św. Jerzego, przebudowywany w późniejszych okresach
- Rotundę przy bastionie Władysława IV, być może baptysterium
- Czworokątną budowlę z korytarzykiem z przełomu X i XI wieku o niepewnym przeznaczeniu
- Salar o 24 słupach, być może palatium książęce
- Wieżę obronną przy tzw. Kurzej Stopce
Gotyk i rozwój katedry oraz zamku
W 1320 roku odbyła się koronacja Władysława Łokietka, a w tym samym okresie rozpoczęto budowę trzeciej katedry, której główny zrąb zachował się do dziś. Katedra zyskała wiele kaplic dobudowywanych przez kolejne stulecia. W czasach Kazimierza Wielkiego doszło do rozbudowy zamku; z tamtego okresu pochodzi m.in. Sala Kazimierzowska w Wieży Łokietkowej. Pod rządami Jagiełły i Jadwigi dokonano kolejnych dobudów, między innymi Kurzej Stopki i Wieży Duńskiej.
UNESCO i status pomnika historii
W 1978 Wawel razem ze Starym Miastem, Kazimierzem i Stradomiem wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W 1994 kompleks wraz z innymi częściami miasta został uznany za pomnik historii. Do składu obszaru wpisanego lub objętego ochroną zaliczają się również fragmenty dawnej zabudowy miejskiej i fortyfikacje.
Wawel zachowuje różnorodność pozostałości materialnych po kolejnych epokach: od śladów osadnictwa paleolitycznego po gotyckie i renesansowe przebudowy. Ta wielowarstwowość historyczna tłumaczy status wzgórza jako jednego z głównych punktów pamięci historycznej Krakowa.
Informacje praktyczne
- Adres: Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: nd 9:00–17:30, pn 10:00–16:00, wt–sob 9:00–17:00
- Telefon: +48124225155
- Strona internetowa: wawel.krakow.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (784 opinie)
