Smok wawelski funkcjonuje w literaturze jako postać mityczna związana z wczesnośredniowiecznym Krakowem. Jego kryjówką była Smocza Jama, jaskinia u podnóża wzgórza wawelskiego. Opowieść o potworze przewija się przez kroniki od XII wieku i przyjmowała różne formy u kolejnych autorów.
Skąd pochodzi opowieść o Smoku Wawelskim?
Najstarszy znany zapis legendy zamieścił Wincenty Kadłubek na przełomie XII i XIII wieku. Kadłubek powiązał historię z postacią Grakcha, utożsamianą z Krakiem. W jego opisie w szczelinach skały mieszkał okrutny potwór, którego nazywano całożercą; potwór żądał bydła i groził śmiercią ludzi, gdy dary nie nadchodziły.
Według Kadłubka Grakch polecił synom walczyć ze stworem. Po daremnych zmaganiach zastosowali podstęp: podłożyli skóry wypełnione zapaloną siarką. Zwierzę połknęło je i zadusiło się w płomieniach. W wersji Kadłubka nie pada nazwa Wawel, a zwycięzcami byli synowie Grakcha, nie zaś sam Krak.
Jakie są główne wersje legendy?
Opowiadanie Kadłubka przejęli kronikarze z XIII i XIV wieku. Autor Kroniki Mierzwy zauważył paralelę do dodatków do Księgi Daniela, gdzie podobna metoda zgładzania potwora występuje. Na Śląsku końcem XIV wieku autor Kroniki książąt polskich przypisał zabicie smoka Krakowi, a Kronika wielkopolska pominęła opowieść o potworze.
Jan Długosz w XV wieku rozwinął legendę i umiejscowił kryjówkę potwora pod wzgórzem wawelskim. Długosz opisał ataki smoka na bydło i ludzi oraz wersję, w której smok ostatecznie ginie po połknięciu wypchanych substancjami palnymi skór. To on i Maciej z Miechowa użyli dla potwora określenia "smok"; w wcześniejszych tekstach pojawia się określenie "całożerca".
W XVI wieku wersję Długosza powtórzyli Maciej Miechowita i Bernard Wapowski. Marcin Bielski zamieścił najstarszy tekst polskojęzyczny i wprowadził wariant, w którym potwór pęka po przepiciu się wodą wiślaną; w jego przekazie pojawiła się też data roku 700. Sebastian Münster rozpowszechnił opowieść w Europie wraz z wizerunkiem smoka i krajobrazu Krakowa. Marcin Kromer jako pierwszy podważył wiarygodność legendy i nazwał jaskinię Smoczą Jamą. W jednym z XVI‑wiecznych przekazów pojawia się też postać szewca Skuby jako autora pomysłu zgładzenia bestii.
Jak tłumaczy się genezę legendy?
Motyw smoka zyskał na popularności w XII wieku. Związane to było z powrotami uczestników wypraw krzyżowych i sprowadzanymi przez nich okazami, w tym skórami krokodyli, które bywano utożsamiać ze skórami smoków. Wśród badaczy istnieją dwa zasadnicze podejścia: część uważa, że Kadłubek odnotował żywą, lokalną tradycję, inni twierdzą, że sam stworzył opowieść, stosując znane wtedy motywy literackie. Zwolennicy ludowej genezy — między innymi Aleksander Brückner, Karol Potkański i Brygida Kürbis — wskazywali na brak chrześcijańskich motywów w podaniu i na związek z jaskinią, gdzie wykopywano szczątki; pojawiły się też hipotezy łączące legendę z obecnością Awarów albo z pamięcią o rozbójach i daninach.
Informacje praktyczne
- Adres: Stare Miasto, Kraków — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (28 929 opinii)
